Мұрагерлікті қабылдау

Мұрагерлік дегеніміз — қайтыс болған азаматтың (мұра қалдырушының) мүлкін басқа адамға — мұрагерге беру.

Мұраға ие болу үшін мұрагер оны қабылдауы керек. Мұра ашылған күннен бастап алты ай ішінде қабылдануы мүмкін.

Дегенмен, барлық азаматтар мұрагерлікті қабылдау (мұрадан бас тарту) мерзімдері мен тәртібі туралы білмейді, бұл оларды сотқа талап арызбен келуге мәжбүр етеді.

Бұл мәселені шешу үшін мен осы тақырыпты толығырақ атап өткім келеді.

Сонымен, Азаматтық кодекстің 1039-бабының 1-бөлігіне және 1044-бабының 1-бөлігіне сәйкес (бұдан әрі — Азаматтық кодекс) мұрагерлік өсиет бойынша және (немесе) заң бойынша жүзеге асырылады. Мұра ашылған кезде тірі жүрген, сондай-ақ мұра қалдырушының тірі кезінде іште қалған және мұра ашылғаннан кейін тірі туған азаматтар өсиет және заң бойынша мұрагер бола алады.

Азаматтық кодекстің 1072-1-бабының 1-бөлігінде мұраны қабылдау мұра ашылған жердегі нотариусқа немесе заңға сәйкес мұра алу құқығы туралы куәлікті беруге уәкілетті лауазымды адамға мұрагердің мұраны қабылдау туралы өтінішін не мұрагердің мұраға құқық туралы куәлік беру туралы өтінішін беру арқылы жүзеге асырылады.

Азаматтық кодекстің 1072-2 бабының 1 бөлігіне сәйкес мұраның ашылу күнінен бастап алты ай ішінде мұра қабылдануы мүмкін.

Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2009 жылғы 29 маусымдағы N5 «Соттардың мұрагерлік туралы заңнаманы қолдануының кейбір мәселелері туралы» Нормативтік Қаулысының 10-тармағында шығын қалған мұрагер деп мұрадан бас тартқан не Азаматтық кодексінің 1072-2-бабында белгіленген мерзімде мұраны қабылдамаған, сондай-ақ мұраны іс жүзінде қабылдамаған және мұра қалдырушыдан бұрын қайтыс болған мұрагерді түсіну керек.

Сот тәжірибесі жоғарыда сипатталған нормалардан құрылады. Мысалы, «М» -ның «А»-ға шығын қалған мұрагер деген талап арызы бойынша іс қаралды. Сот бірінші сатыдағы «А» мұрагеріне мұрагерлік істің ашылуы туралы хабарланғанын, бірақ мұраны қабылдау бойынша ешқандай шара қолданбағанын анықтады.  Жауапкер өсиет қалдырушының қайтыс болғанын біле тұрып, қайтыс болу туралы куәлікті, мұраны қабылдау туралы нотариустың кеңесін алды.

Сонымен бірге, белгіленген мерзімде бірінші кезектегі жауапкердің мұраны қабылдау туралы немесе мұрадан бас тарту туралы өтініш түскен жоқ. Қазақстан Республикасының шегінен тыс жерде тұратын жауапкер мұраны іс жүзінде қабылдау үшін ешқандай шара қолданбаған, мұра осы күнге дейін ашық.  Талапкердің екінші кезектегі мұрагері ретіндегі құқығы мұра қалдырушы қайтыс болғаннан кейін ашылған мұрагерлік құқығын тіркеуде шектелген.  Сот «М» -нің талаптарын қанағаттандырды, бірінші сатыдағы «А» мұрагер шығын мұрагер деп танылды.

Осылайша, мұрагерлік мүліктің тағдыры келесі кезектің мұрагері мұраны қабылдаумен шешілді.

Сонымен қатар, ұқсас жағдайға қатысты басқа да көзқарастар бар.

Сонымен, заң ғылымдарының докторы Е.А.  Бурибаевтың және заң ғылымдарының докторы, профессор Ж.А. Хамзинаның болжаулары бойынша «… егер мұрагер мұраны тиісті түрде қабылдамаса және одан бас тартпаса, онда ол мұрагерлік құқығын жоғалтпайды, мұрагер мәртебесін жоғалтпайды және мұндай жағдайларда мұрагерліктегі үлестер егер нотариус қолданылып отырған мұрагерлерді қоспағанда, басқалардың бар екендігі туралы сенімді хабардар болса және олар мұраны қабылдау туралы немесе одан бас тарту туралы өтініштер алмаған болса, мүлік ашық қалдырылуы және ресімделмеуі керек».

Дегенмен, сұрақтың осындай тұжырымдалуымен мұрагерлік мүліктің тағдыры шешілмей қалады.  Демек, бұл қосымша мұрагерлік меншік үлесін сақтау ауыртпалығы, мұраның бір бөлігін қабылдаған мұрагердің мүлікті одан әрі иеліктен шығаруы мүмкін еместігі сияқты қосымша мәселелерді туындатуы мүмкін.  Осыған байланысты, мұраның немесе оның кез-келген бөлігінің иесіз қалмауы керек деген тұжырым жасау дұрыс деп санаймын.  Алты ай ішінде мұрагер қабылдамаған мұра Азаматтық кодексте белгіленген реттілікке сәйкес басқа мұрагерлерге берілуі керек, ал егер олар мұрадан бас тартса немесе уақытында қабылдамаса, мұндай мұра иесіз қалған мүлік деп танылуы мүмкін.

Д.Аманжолова, Бурабай аудандық соттың судьясы

Оставить комментарий

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *